بسمه تعالی

مقدمه :

زندگی یک قالی بزرگ است هر هزار سال یک بار فرشته ها قالی جهان را در هفت آسمان می تکانند. گرد و خاک هزار ساله اش بریزد و هر بار با خود می گویند :

” این نیست قالی ای که قرار بود انسان ببافد این فرش فاجعه است “

با زمینه سرخ خون و حاشیه های کبود معصیت با طرح های گناه و نقش برجسته های ستم فرشته ها گریه می کنند و قالی آدم را می تکانند و دوباره با اندوه بر زمین پهنش می کنند .
رنگ در رنگ گره در گره نقش در نقش قالی بزرگی است زندگی که تو می بافی و من می بافم همه بافنده ایم می بافیم و نقش می زنیم می بافیم و رج به رج بالا می بریم می بافیم و می گسترانیم و آدم نخستین گره را بر پود قالی زندگی زد ” ببافید ” دار این جهان را خدا بر پا کرد و خدا بود که فرمود تازه زد رنگی ریخت و طرحی بافت و چنین شد که قالی آدمی رنگ رنگ شد آمیزه ای از زیبایی و هر که آمد گره ای نا زیبایی ” سایه روشنی از گناه و صواب “. گره تو هم تا ابد بر این قالی خواهد ماند طرح و نقشت نیز و هزاران سال بعد آدمیان بر فرشی خواهند زیست که گوشه ای از آن را تو بافته ای کاش گوشه ای را که سهم توست زیباتر ببافی.

تاریخچه پارچه بافی :

پارچه بافی از قدیمی ترین هنرهای ایرانی است که همواره در آن ابداعات و نوآوری های بیشماری صورت گرفته است . ایرانیان علاوه بر اینکه در این فن پیشگام بوده اند در رشد و تکامل آن نیز نقش به سزایی داشته اند . با وجود اینکه به صراحت نمی توان در مورد زمان پیدایش پارچه بافی در ایران اظهار نظر کرد، اما با توجه به برخی آثار و مستندات شواهدی مبنی بر آشنایی ساکنین ایران باستان، از دوره ی دوم سنگ با فن پارچه بافی موجود است . در کاوش های باستان شناسی از جمله غار کمربند در نزدیکی بهشهر برخی آثار مکشوف مربوط به 6000 ق.م گواهی میدهد که در آن زمان فن ریسندگی تبدیل پشم به نخ رواج داشته است. در فرهنگ اساطیری ایران جمشید پادشاه کیانی را مخترع دستگاه پارچه بافی می دانند که فردوسی در شاهنامه از آن با همین عنوان یاد کرده است. در نوروز نامه خیام آمده است ” جمشید دیوها را مطیع خود ساخته و بفرمود که تا گرمابه ساختند و دیبا بافتند، و دیبا را پیش از ما دیوباف خوانندی، اما گردیزی در کتاب معروف خود نارین الاخبار این بافته دیو را مربوط به زمان طهمورث دانسته و می نویسد : ” در دیوان کرم ابریشم را بیاوردند تا بر درخت ابریشم تنیده و از آن بپختند و گفتند اینک درخت که جامه ملوک بار آورد . ( پور ابریشم 1390 ” ص 54) مربوط به 4000 ق.م نخستین نشانه ها از وجود پارچه نسوخ را در حفریات شوش به کار برده است.

پیشینه ترمه بافی :

در مورد زادگاه ترمه بین محققان اختلاف نظر زیادی وجود دارد و در این رابطه عقیده گروهی بر این است که ترمه در کشمیر متولد شده است و از آنجا به ایران راه یافته و عده ای دیگر معتقدند که مبتکر بافت ترمه ایرانیان بوده اند .
نخستین مرحله ی بافت ترمه تهیه مواد اولیه آن است، که در این رابطه تهیه پشم ، شستشو و رنگرزی پشم با گیاهان رنگدار و ریسیدن و تاباندن آن اهمیت زیادی دارد. بافت ترمه نیاز به پشم مرغوب با الیاف بلند دارد و معمولا از نخ پشمی دولا جهت پود استفاده به عمل می آید .

معرفی ترمه :

ترمه نوعی از منسوجات سنتی ایران است که با مواد و مصالح بسیار مرغوب از گذشته های بسیار دور با نقش های بته جقه، اسلیمی و مانند آن در ایران بزرگ تولید می شده است .
ترمه همانند فرش دست بافت دارای تار و پود است که پود در پشت پارچه به صورت آزاد قرار می گیرد به همین دلیل تراکم پودی آن زیاد است. نخ پود ترمه های اصیل ایران از کرک بسیار ظریف و یا ابریشم طبیعی و نخ تار از جنس پنبه موسریزه شده بوده است اما نخ پود ترمه های امروزی از جنس ویسکوز ریون یکسره و تار آن از جنس پنبه یا پلی استر می باشد .
امروزه ماشینهای نساجی کار بافت ترمه را ساده تر و امکان تولیدی بیشتری را فراهم نموده اند، گرچه این امر ترمه بافی را از حیطه ی هنر دستی وارد مرحله ی صنعتی می کند اما بافندگان ترمه کوشیده اند ارزش ها و نقوش اصل این هنر را همچنان حفظ نمایند ، از این رو بافته های صنعتی ترمه، پهلو به بافته های دستی اصیل و کهن می زنند و از زیبایی و ظرافتی بایسته برخوردار می باشند .
ترمه در زمانهای گذشته مصارف متنوع و گوناگونی داشته است که از آن جمله می توان به دوختن لباسهای فاخر و اشرافی اشاره نمود. از جمله ویژگی های منحصر به فرد ترمه می توان به این نکته اشاره کرد که پارچه ظریف و لطیف ترمه هیچ گاه چشم بیننده را اشباع نمی کند و همواره زیبایی و بدیع بودن خود را حفظ می نماید.

فن آوری توانسته است از امکانات نرم افزاری رایانه ای در راستای بهتر شدن بهره گیرد و به طراحی سیمایی دقیق تر و زیباتر دست یابد ، به گونه ای که اجرای عملیات طراحی و رنگ آمیزی این امکان را به وجود می آورد تا بافندگان و صنعتگران بتوانند نتیجه کاری خود را قبل از انجام بافت مشاهده نمایند و با سرعت بیشتری به تغییر و اصلاح آن بپردازند .
رنگهای مصرفی در بافت ترمه به ویژه متن آن بیشتر در رنگهای: عنابی ، قرمز روشن ، سبز، نارنجی ، سیاه ، سرمه ای ، قهوه ای ، کرم و زنگاری می باشد.

معیار ارزش ترمه :

ترمه بر اساس تعداد رنگ نخ های استفاده شده در بافت آنها و همچنین تراکم بافت ارزش گذاری می شود .هر چه تعداد رنگ استفاده شده در یک ترمه بیش تر باشد ارزش آن ترمه بالا تر می رود .
در بین ترمه هایی که تعداد رنگ یکسانی دارند ، طرح و تراکم بافت آن نقش تعیین کننده ای در ارزش ترمه دارد . هر چه تنوع رنگ و تراکم ترمه بیشتر باشد ارزش ترمه هم بیشتر می شود . پارچه ترمه به سبب بافت منحصر به فرد خود و به دلیل تراکم زیاد پودهایش از یک مقاومت نسبی مطلوب برخوردار است و در مجموع دوام بالایی دارد .

معرفی بته جقه :

بته جقه از نقش مایه های کهنی است که ظهور آن در هنر ایرانی به اعصار کهن باز می گردد و به عنوان نقش گیاهی و تزئینی در هنرهای سنتی به صورت فراگیر مورد استفاده قرار گرفته است. بته جقه در فرهنگ فارسی معین با این تعریف همراه است : ” نقشی زینتی شبیه سروی خمیده که بیش تر در صنعت قالی بافی ، ترمه ، زری دوزی و مانند آن به کار می رود .” بته جقه در حقیقت زیباترین تقسیم مساوی از دایره است . دایره را به صورت های مختلف می توانیم به دو نیمه تقسیم کنیم که زیباترین نوع تقسیم همان شکل بته جقه است .

بته با عناوینی چون بته جقه ای ،بادامی ، میری ، خرقه ای ، ترمه ای ، قلمکار ، کاجی ، هشت پر ، کردستانی یا قهر و آشتی ، بته افشاری یا قباد خانی ، مادر و بچه و بته شاخ گوزنی شناخته می شود .
انواع و اقسام بته جقه که در حاشیه فرش بکار می رود که هریک به گونه ای شیوه یافته اند که عبارتند از :

  • الف ) بته میری
  • ب ) بته قلمکار
  • پ ) بته خرقه ای
  • ت ) بته کردستانی

دکتر سیروس پرهام در کتاب دستبافته های عشایری و روستایی فارس می نویسد :” این نقش از رایطج ترین نگاره های ایرانی در روزگار قدیم، تقریبا در همه دستبافت ها بخصوص ترمه و قالی قلمکار رایج بوده است که در دراز مدت شکل و حالت بته دستخوش تحول و دگرگونی قرار گرفته که به شصت صورت متفاوت درآمده است .
بته جقه نقشی است جذاب که در تاریخ هنرهای سنتی همیشه مورد توجه بوده و در تزیین انواع صنایع دستی به ویژه پارچه ،قالی ، گلیم ، کاشی سفال ، شال بافی ، نساجی ، خاتم، تشعیر و زری بافی در اندازه ها و اشکال گوناگون سهم زیادی دارد .

خلاصه :

جان کلام اینکه همان گونه ای که آفتاب بر همه ای عالم می تابد و نور خود را دریغ نمی کند اما بر هر زمینه ای بازتابی متفاوت بر اثر قابلیت آنها دارد، و همان گونه که رنگ سفید در رنگین کمان به رنگهای متعدد ظاهر می شود اما در نهایت همگی روایت نور را می دانند و بر اثر قابلیت خود رنگی شده اند ، همین امر نیز باعث زیبایی وصف ناپذیر آن شده است. بته جقه نیز در عین ماهیت نامحسوسی که دارد قابلیت ظهور و تکثیر در اشکال مختلف هنری را داراست و این نقش در عالم هنر سراسر کره خاکی در طول تاریخ و در ایران بزرگ ظهور و خود نمایی کرده و جلوه گری می نماید و همین دلیلی است که خواه ناخواه در تمام هنرها به نوعی ظهور کرده و هنرمندان متعددی از این دریای زیبایی بهره ساخته است .